آهن
راه هاي فيزيولوژي و بيوشيميايي
آهن به دليل حضور در تمام سلولها در تعدادي از واكنشهاي بيوشيميايي كليدي شركت ميكند. آهن در تركيبات مسئول انتقال اكسيژن, آنزيمهاي مسئول انتقال الكترون و آنزيمهاي فعال كننده اكسيژن وجود دارد. يك مرد بالغ 70 كيلوگرمي حدود mg 2500 آهن در هموگلوبين خون, mg 1000-500 آهن به صورت ذخيره به شكلهاي فريتين و هموسيدرين و عمدتاً در كبد, طحال و مغز استخوان دارد. يك زن بالغ حدود mg1500 آهن در گردش و مقدار پايين تري كه به ندرت بيشتر از mg500 است, به صورت ذخيره دارد.
مراحل جذب آهن به خوبي شناخته نشده است. آهن عمدتاً در دئودنوم و به مقدار كمتري در ساير قسمتهاي فوقاني روده كوچك جذب ميشود. جذب آهن غيرآلي (غيرهم) پايين است (كمتر از 10%) ولي آهن هم (از هموگلوبين و ميوگلوبين رژيم غذايي) بيشتر جذب ميشود (10 تا 20 درصد). در كل, مقدار جذب آهن فرد سالم, حدود 10% و در افراد دچار فقر آهن 20-10 درصد است. اسيد اسكوربيك و گوشت, جذب آهن غير هم را تسهيل ميكند (جذب طبيعي حدود mg/day1 در مردان و mg/day5/1 در زنان است) .جذب در شرايط كمبود آهن, هنگام كاهش ذخيره آهن و هنگامي كه خونسازي افزايش مييابد, بالا ميرود. برخي گياهان كه حاوي اگزالات, فيتات, فيبر و تانن هستند, ميتوانند جذب آهن غير هم را كاهش دهند. قندهاي احيا كننده, اسيد اسكوربيك و هم جذب آهن غير هم را افزايش ميدهند. آنتروپاتي ناشي از عدم تحمّل گلوتن يا آكلوريدري, جذب آهن غير هم را از رژيم غذايي كاهش ميدهند. آنتي اسيدها كه با غذا مصرف ميشوند ممكن است جذب آهن را كاهش دهند.
در واقع تمام آهن موجود در گلبولهاي قرمز, در حفظ و در تشكيل سلولهاي جديد, دوباره استفاده ميشود. آهن در پلاسما به وسيله ترانسفرين انتقال مييابد و به صورت فريتين و هموسيدرين ذخيره ميشود. بيش از 30% وزن اين پروتئين حاوي آهن است. هموسيدرين معرف افزايش مولكولهاي فريتين است. به غير از دفع آهن در دوره قاعدگي زنان, دفع روزانه آهن از پوست, مو, عرق, مخاط روده اي و ادرار به حدود mg/day9/0 در بالغين ميرسد. دفع خون قاعدگي در حدود ml60 در ماه است كه برابر دفع mg/day 5/0 آهن است.
RDA و تداخلات مواد مغذي
نياز به آهن با رشد و دفع فيزيولوژيك آن, متناسب است. مردان حدود mg/day 1 و زنان در سن قاعدگي mg/day 5/1 آهن نياز دارند. زنان يائسه نيازي در حد مردان دارند. نياز به آهن در كودكان و در طول سه ماهه دوم و سوم بارداري افزايش مييابد. دريافت آهن در شيرخواران معمولاً به دليل پايين بودن آهن شير و محدود بودن ذخاير آهن در هنگام تولد, ناكافي است. اين مسئله با دادن غلات غني شده با آهن در 4 تا 6 ماهگي اصلاح ميشود.
غذاهاي داراي آهن بالا عبارتند از: دل و جگر, جوانه گندم, زرده تخم مرغ, ميوه ها و بعضي دانه هاي خشك شده. مقادير كمتري در گوشت قرمز, ماهي, ماكيان, اغلب غلات و سبزيهاي برگ سبز وجود دارد. شير, لبنيات و بيشتر سبزيهاي ريشه اي و غده اي حاوي آهن كمي هستند.
اندازه گيريهاي هماتوكريت و هموگلوبين براي تشخيص كمخوني به كار ميرود, اما آزمايشات بيشتري جهت اثبات كمبود آهن نياز است. براي رسيدن به اين هدف, اندازه گيري فريتين سرم مفيد است. تقريباً 1 ميكروگرم در ليتر فريتين معادل mg8 ذخيره آهن است. بنابراين, فريتين پايين سرم با كاهش ذخيره آهن همراه است. اما عواملي مثل عفونت, بدخيمي و بيمايهاي التهابي ممكن است سبب افزايش كاذب فريتين سرم شوند. يافته هاي آزمايشگاهي نشان ميدهد كه در فقر آهن, كاهش آهن سرم با افزايش ترانسفرين و كاهش درصد اشباع TIBC همراه است. ريخت شناسي نمونه خون محيطي و رنگ آميزي مغز استخوان نيز مفيد است.
علائم و نشانه ها و درمان كمبود آهن
كمبود آهن يكي از شايع ترين كمبودهاي تغذيه اي در جهان است كه موجب خستگي, رنگ پريدگي, افزايش ضربان قلب, تنگي نفس, احساس سوزش زبان, از بين رفتن پرزهاي چشايي, كمخوني هيپوكروميك ميكروسيتيك ميشود. خستگي و اختلال عملكرد شناختي و هوشياري ممكن است در مراحل اوّليه كمبود آهن و پيش از وقوع كمخوني اتفاق بيفتد. در ايران نيز بدليل شيوع بالاي كمخوني ناشي از فقر آهن، برنامه هاي مختلفي مانند مكملياري مادران باردار و شيرخواران، غني سازي آرد و برخي ديگر از مواد غذايي، اطلاعرساني در سطح عموم و تغذيه رايگان در مدارس اجرا شده است.
درمان با مكملهاي درماني حاوي فراورده هاي آهن جهت درمان كمبود آهن توصيه ميشود. سولفات آهن خوراكي درمان انتخابي كمبود آهن است. تجويز اين تركيب به مدت 6 ماه يا بيشتر براي جايگزيني ذخيره مغز استخوان لازم است. بعضي از بيماران ممكن است در اثر مصرف مكمّل آهن, دچار عوارض گوارشي شوند كه لازم است دوز اوّليه كاهش و مقدار آن به تدريج افزايش يابد. در بعضي موارد, گلوكونات آهن به جاي سولفات آهن استفاده ميشود. تغيير رژيم غذايي روزانه بايد شامل غذاهاي حاوي آهن زياد و ويتامين C جهت افزايش جذب آهن باشد. كمبود آهن بيشتر در شيرخواران, زنان باردار و در سنين باروري رخ ميدهد. هنگامي كه كمبود آهن در مرد يا زن يائسه اتفاق ميافتد, بايد به دنبال خونريزي به عنوان علّت احتمالي بروز كمخوني باشيم. زيرا خونريزي مزمن منجر به دفع آهن و سرانجام كمخوني فقر آهن ميشود.
استفاده از دوزهاي بالا و اثرات آن
افزايش جذب دارويي و غذايي روزانه يا تزريق خون ممكن است موجب اضافه بار آهن شود و حالت نادر هموكروماتوز ايجاد كند. در فرد طبيعي, جذب آن با وجود مصرف زياد آن مهار ميشود. فقط افرادي كه بيماري زمينه اي خاصي دارند, در معرض خطر ابتلا به هموكروماتوز هستند. با اين حال, مقادير بالاي نمكهاي آهن سمي است, ولي به ندرت باعث مرگ ميشود. بيشتر مرگ و مير در كودكان خردسال بويژه در 12 تا 24 ماهگي رخ ميدهد. براي كودك خردسال حتي 2-1 گرم آهن ميتواند كشنده باشد. تشخيص سريع و تزريق ديفروكسامين ميزان مرگ و مير ناشي از مسموميت با آهن را كاهش ميدهد.
|
مطالب مرتبط و کل ریزمغزی ها: |
ارائه دقیق ترین و جالب ترین اطلاعات در مورد شما!!!
پاسخ تمام سوالات در مورد خصوصیات خودتان را در اینجا پیدا می کنید!!!
